Anonim testin HIV ile mücadeledeki etkisi, etkinliği ve başarıya olan katkısı, Türkiye’de anonim test yaklaşımı, erişim süreci ve kritiği, mevcut anonim test merkezlerine yönelik tüm detaylar.
Tedavi araçlarındaki gelişmeler sayesinde HIV, artık günümüzde kontrol altına alınabilen bir kronik hastalık olarak tanımlanmaktadır. HIV ile yaşamayı, diyabet ve hipertansiyon gibi diğer kronik hastalıklarla yaşamaya benzer hale getiren bu tedaviler aynı zamanda, erken tanı konulup tedaviye başlanması ve aksatmadan tedavinin sürdürülmesi ile HIV ile yaşayan kişinin yaşam süresi beklentisini de, HIV ile enfekte olmamış kişilerle aynı düzeyde tutmaktadır. Sürdürülebilen tedavi bağlılığı ile HIV bulaşma riskini de azaltan bu yeni nesil tedaviler, HIV salgınının yayılımını durdurmak için önem bir araçtır ve bu aracın kullanımında erken tanı, kişinin sağlıklı ve kaliteli yaşamasının yanı sıra HIV salgınının sonlandırılması için de temel basamaktır.
Ülkemiz, prevalansın düşük olduğu ülkeler arasında yer almaktadır. Ancak son yıllarda giderek artan yeni tanı sayısı hızı, henüz HIV ile yaşadığının farkında olmayan kişileri de hesaba kattığımızda, bir süre daha artacağını bize söylüyor.
Anonim Test Kavramının Gelişimi
Ülkemizde yeni tanı alan kişilerin sayısı 2010 yılından beri trajik olarak artmaktadır. Sayılara göz attığımızda, 2010 yılından itibaren yıllık yeni sayı artış hızının, bir önceki yıla göre %200 – %450 arasında değişen oralarda arttığını gözlemliyoruz. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Bulaşıcı Hastalıklar ve Erken Uyarı Daire Başkanlığı’ nın internet sitesinde yer alan verilere göre, 2019 yılında 4.149 kişi olan yeni tanı sayısı, COVID-19 pandemisinin sağlık hizmetlerine erişimde sebep olduğu engeller nedeniyle, 2022 yılında 2.865, 2021’de ise 2.074 olarak bildirilmiştir. Pandemi nedeniyle teste erişimin sınırlı olması ve aynı zamanda kişilerin sağlık hizmet sunucularından uzak kalması sonucu 2020 ve 2021 yı- lında düşen yıllık yeni tanı sayısı artık yavaş yavaş gerçek seviyesine çıkmaya başlıyor.
İşte bu noktada, yeni tanılara ulaşmak için teste erişimin önündeki engellerin kalkmasının ve hatta anonim test merkezlerinin yaygınlaşmasının ne denli önemli olduğunu bir kez daha anlıyoruz.
90’lı yıllarda farklı coğrafyalarda yaşanan ve herkesin hafızasına kazınan AIDS tablolarını bir daha yaşamamak adına oluşturulan en etkili stratejik eylemlerden biri, anonim testleri risk gruplarının erişimine sunarak, kişi mahremiyetinin yüksek düzeyde korunduğu tanı sürecinin oluşturulmasıdır.
Bir bireyin, tanımlayıcı özlük bilgisinin ve iletişim bilgilerinin toplanmadan ve kaydedilmeden, HIV başta olmak üzere bulaşıcı enfeksiyonlara yönelik test yaptırabilmesine imkân tanıyan anonim test süreci, 1990’ların ortalarında HIV salgını ile mücadelede kuralları değiştiren bir araç olarak literatüre girdi. Gizlilik endişeleri nedeniyle test yapamayan veya testi geciktirebilen hastalarda (örneğin LGBTI+ bireyler, erkeklerle seks yapan erkekler/ MSM, kadınlar, gençler) HIV testine erişimin önündeki “ifşa olma endişesi”ne yönelik bariyeri tamamen kaldıran anonim test uygulamaları ve anonim test merkezleri, HIV salgını ile mücadelede önyargılara dayalı bu engeli aşmakta çok önemli bir rol oynamaktadır.
Bireylerin test yaptırmak için bir hekim ile görüşmek zorunda kalması ya da bir sağlık kuruluşunda ancak kişisel verilerinin kayıt altına alınarak cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara yönelik test yaptırabilmesi her zaman, özellikle psikolojik anlamda çok da kolay olmamaktadır.
Tanı sürecini kolaylaştıran ve hızlandıran anonim test merkezleri, 2000’lerde HIV salgınının yoğun olarak yaşandığı Avrupa kıtasında salgınla mücadelede büyük başarılara imza atmıştır.
UNAIDS Stratejik Planları, Anonim Testi Destekliyor
Bugün artık gelişmiş ülkeler anonim test, PrEP ve diğer korunma yöntem- lerine erişimin önündeki engelleri kaldırarak, HIV ile mücadelede önemli yol kat etmişlerdir. Ancak ülkemizin de içinde bulunduğu gelişmekte olan ülkelerde durum pek de bu kadar kolay yorumlanamıyor. Bu durum, UNAIDS’in ilk defa 2004 yılında, henüz o dönemde 2020 yılında AIDS’i tamamen bitirme hedefi masadayken, HIV testinin uygulanmasına yönelik yayınladığı politika beyanında da yerini almıştır. HIV testine erişimin ve sonrasındaki danışmanlığın önemine vurgu yapılan, bir nevi yol haritasının tanımı olan belgede, özellikle kilit grupların anonim teste erişiminin HIV’in yayılımını önlemede stratejik öneminin altı çiziliyor.
COVID-19 pandemisi ve dünya genelinde karşılaşılan diğer toplumsal olaylar nedeniyle güncellenen UNAIDS ve DSÖ stratejik planlarında artık takvimler 2030 yılını gösteriyor ve sıfır yeni HIV enfeksiyonu, sıfır ayrımcılık ve sıfır AIDS nedenli ölüm hedefleniyor. Bu yeni dönem stratejik planlarında da anonim testin önemi daha yüksek sesle vurgulanıyor.
Biz de Başarabiliriz!
HIV alanındaki ilerlemelere ve sürdürülebilir tedavi bağlılığı ile HIV ile yaşayan kişinin virüsü korunmadan dahi başkalarına bulaştıramayacağını kanıtlayan, adına “Belirlenemeyen eşittir Bulaştırmayan” dediğimiz çığır açan gelişmelere rağmen HIV olgusu, ülkemizde ne yazık ki hâlâ yanlış anlaşılmaktadır. Ayrımcılık ve damgalamanın yüksek seviyede devam ettiği böyle bir ortam, tanı testlerinin önünde büyük bir engel oluşturmakta, birçok birey HIV testi yaptırmaktan ayrımcılık ve damgalamaya maruz kalmamak için kaçınmaktadır.
Birçok ülkede bu zorlu sorunu çözebilmek için, HIV testine ulaşmayı kolaylaştıracak sistemler oluşturulmuştur. Bunların arasında başarılı bir örnek olan Tackle HIV Myth Bus Tour (HIV Mücadelesi Efsanesi Otobüs Turu), Birleşik Krallık’taki şehirleri dolaşarak HIV testine ulaşmayı kolaylaştırıyor. Geçtiğimiz günlerde düzenlenen HIV Glasgow 2022’de, kongre merkezinde ziyaret etme fırsatını bulduğumuz otobüste, tükürük temelli anonim HIV testi ve diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara yönelik testler yapılıyor. HIV hakkında danışmanlık ve güvenli cinsellik eğitimlerinin de verildiği otobüste görüştüğümüz yetkilinin aktardığına göre, gezici test ve danışmanlık merkezlerinin, 2030 yılı sıfır yeni enfeksiyon hedefinde önemli bir basamak olduklarını düşünüyorlar. Bu başarılı örnekten sonra, ülkemizdeki durumdan da bahsetmemiz gerekiyor elbette…
Ülkemizde şu anda, kimlik bilgilerini vermeden, ücretsiz ve anonim bir şekilde HIV testi yapılmasına olanak sağlayan, Bulaşıcı Hastalıklar ve Erken Uyarı Daire Başkanlığı tarafından yetkilendirilmiş, belediyelerin sağlık işleri müdürlükleri tarafından işletilen 6 adet Gönüllü Test ve Danışmanlık Merkezi (GDTM) bulunuyor. Mahremiyet ihlali yaşanmadan, test öncesi ve sonrası danışmanlık hizmeti alarak test yaptırmanın mümkün olduğu bu merkezlerde, HIV, hepatit B, hepatit C ve sifilis gibi cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara yönelik tanı hizmeti veriliyor ve korunma yolları hakkında nitelikli danışmanlık hizmeti sunuluyor.
Şimdilik İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa ve Mersin’de bulunan bu 6 GDTM, özellikle HIV salgınını büyük şehirlerde önleme çalışmaları açısından önemli bir yere sahip. Ancak özellikle İstanbul ilinde, kilit grupların şehir içi coğrafi dağılımlarına uygun olarak yeni test merkezlerinin açılmasının, salgınla mücadelenin seyrini kritik bir şekilde yeniden yapılandıracak bir önemi bulunuyor. Ve elbette sadece bununla da kalmayıp, tüm sağlık çalışanlarının kendi sağlıkları ve olası maruziyetten kendilerini korumalarının yanında, ötekileştirmeden ve damgalamadan başkalarına aktarabilecekleri cinsel yolla bulaşan enfeksiyon bilgisine sahip olmaları çok önemlidir. Ayrıca aile hekimliği, jinekoloji, üroloji ve iç hastalıkları gibi kendi alanlarında cinsel yolla bulaşan enfeksiyon tanısı koyabilecek tüm tıp branşlarında görevli her kademeden sağlık profesyonellerinin, aktif cinsel hayatı bulunan danışanlarına ayrımcılıktan uzak danışmanlık vermesi ve hastalarının, eğer bulundukları illerde varsa, düzenli olarak GDTM’lerden test hizmeti almalarını tavsiye etmeleri, mücadeleyi güçlendirecektir.
Çünkü,
bu bir halk sağlığı mücadelesidir ve ancak birlikte hareket edersek bu mücadeleyi kazanabiliriz.
Şişli Belediyesi Boysan Yakar GDTM
Şişli Belediyesi Yerleşkesinde bulunan merkez, ülkemizin en eski ve deneyimli Gönüllü Danışmanlık Test Merkezi olma niteliğini taşıyor. Hafta içi her gün ücretsiz hizmet veren merkezini güncel çalışma saatleri, adres bilgisi, randevu ve tüm bilgiler için:
Tel: 0 212 444 31 12 E-posta: saglik@sisli.bel.tr
Beşiktaş Belediyesi GDTM
Beşiktaş Belediyesi bünyesinde hizmet sunan Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezi, Ekim 2017’den beri hizmet veriyor. Merkezde hafta içi her gün 9:00-16:00 saatleri arasında randevu ile ücretsiz ve anonim HIV testi yaptırmak mümkün. Güncel çalışma saatleri, adres bilgisi, randevu ve tüm bilgiler için:
Tel: 0 212 258 24 16
E-posta: saglikliyasammerkezi@besiktas.bel.tr
Konak Belediyesi GDTM
2018 yılında hizmete açılan İzmir Konak Belediyesi Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezi, hafta içi her gün 08:00 – 17:00 saatlerinde ücretsiz ve anonim HIV testine erişimi sağlıyor. Merkezin güncel çalışma saatleri, adres bilgisi, randevu ve tüm bilgiler için:
Tel: 0 232 484 22 91 E-posta: saglik@konak.bel.tr
Çankaya Belediyesi GDTM
Ankara Çankaya Belediyesi bünyesindeki Halk Sağlığı Merkezi, Aralık 2016’dan bu yana ücretsiz ve anonim olarak hızlı HIV testi hizmeti veriyor. Merkezin güncel çalışma saatleri, adres bilgisi, randevu ve tüm bilgiler için:
Tel: 0 312 230 51 10
E-posta: gonullutestdanisma@cankaya.bel.tr
Ankara AMATEM GDTM Tel: 0 312 395 95 95
Nilüfer Belediyesi GDTM
Bursa’daki tek anonim test merkezi olma niteliğini taşıyan, Nilüfer Belediyesi bünyesinde hizmet sunan merkez, ücretsiz cinsel yolla bulaşan enfeksiyon, güvenli cinsellik ve HIV testi hizmeti sunmaktadır. Güncel çalışma saatleri, adres bilgisi, randevu ve tüm güncel bilgiler için:
Tel: 0 224 483 71 15 E-posta: nilufer@nilufer.bel.tr
Mersin Büyükşehir Belediyesi GDTM
Mersin Büyükşehir Belediyesi Kliniği Ve Aile Danışmanlık Merkezi içinde yer alan merkez Haziran 2018’de hizmete açıldı. Ücretsiz ve anonim olarak HIV hakkında danışmanlık veriliyor ve test hizmeti sağlanıyor. Çalışma saatleri, adres bilgisi, randevu ve tüm güncel bilgiler için:
Tel: 0 324 232 00 72 E-posta: saglikisleridb@mersin.bel.tr
Doç. Dr. Dilek YILDIZ SEVGİ
Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı
Şişli Hamidiye Etfal Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Kaynaklar:
https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/bulasici-hastaliklar/hiv-aids/hiv-ai- ds-liste/hiv-aids-istatislik.html
http://www.bccdc.ca/our-services/programs/anonymous-hiv-tes- ting
https://data.unaids.org/una-docs/hivtestingpolicy_en.pdf https://www.ucretsizhivtesti.com/
